Je zit op de bank en staart naar de muur. Je weet precies wat je moet doen. De wasmand puilt uit en de deadline voor je werk nadert. Het is geen kwestie van niet willen. In je hoofd ben je al tien keer begonnen. Toch blijft je lichaam verlamd liggen. Je voelt je lui en ongemotiveerd. Waarom lukt het anderen wel om gewoon op te staan? Waarom voelt een simpele taak voor jou als het beklimmen van een berg? Het antwoord ligt niet in je karakter. Het antwoord ligt in de chemie van je bovenkamer. Er is een onzichtbare regisseur in je hoofd die staakt. Zijn naam is dopamine.
De chemische boodschapper
Dopamine is een neurotransmitter. Dat is een moeilijk woord voor een boodschapperstofje. Het zorgt ervoor dat hersencellen met elkaar kunnen praten. Zie het als de brandstof voor je executieve functies. Het regelt je motivatie, je plezier en je focus. Bij een ‘standaard’ brein komt er dopamine vrij als je een taak afmaakt. Sterker nog, het komt al vrij als je eraan denkt. Die verwachting van beloning geeft je de energie om te starten. Het geeft je een voldaan gevoel als het klaar is. Zo onthouden je hersenen dat actie loont.
Het lekkende emmertje
Bij mensen met ADHD werkt dit systeem anders. Wetenschappers vermoeden dat er sprake is van een tekort. Of de dopamine wordt te snel weer afgebroken. Je kunt je brein voorstellen als een emmertje met gaten. Je giet er van alles in, maar het loopt direct weer weg. Het niveau blijft chronisch te laag. Hierdoor komt het signaal ‘ga aan de slag’ niet goed door. De brug tussen weten en doen is opgebroken. Je startmotor hapert omdat de benzine op is.
Dit verklaart waarom saaie taken een marteling zijn. Een neurotypisch brein maakt genoeg dopamine aan om de saaiheid te overbruggen. Jouw brein doet dat niet. Zonder die chemische beloning weigert je brein dienst. Het voelt fysiek pijnlijk om door te zetten. Je bent dus niet lui. Je probeert een auto te rijden zonder brandstof. Dat kost onmenselijk veel kracht.
De jacht op prikkels
Omdat je brein een tekort heeft, gaat het zelf op zoek. Het schreeuwt om stimulatie om het niveau op te krikken. Dit noemen we zelfmedicatie met gedrag. Je zoekt onbewust naar activiteiten die een snelle dopamine-kick geven. Daarom pak je voor de honderdste keer je telefoon. Elke like en elk nieuw berichtje geeft een klein schokje. Daarom eet je die zak chips leeg terwijl je geen honger hebt. Suiker en vet zorgen voor een tijdelijke piek.
Ook risicovol gedrag komt hier vandaan. Te hard rijden of impulsaankopen doen werkt stimulerend. Het gevaar of de nieuwheid maakt je wakker. Op dat moment voel je je eindelijk helder. Je brein functioneert ineens op een normaal niveau. Helaas is dit effect vaak van korte duur. Daarna zakt het peil weer in en begint de cyclus opnieuw. Het is een uitputtende strijd tegen je eigen biologie.
Het mysterie van de hyperfocus
Toch is er een vreemde tegenstelling. Soms kun je je urenlang concentreren. Je vergeet te eten en te plassen. Je gaat volledig op in een videogame of een nieuwe hobby. Hoe kan dat als je een tekort hebt? Dit noemen we hyperfocus. Als iets je intens interesseert, gaat de dopaminekraan wél open. De interesse fungeert als een sleutel die het slot opent.
Ineens stroomt de brandstof rijkelijk. Je presteert dan vaak beter en sneller dan wie dan ook. Dit is verwarrend voor je omgeving. Ze zien dat je kunt gamen, dus waarom kun je niet opruimen? Ze begrijpen niet dat interesse voor jou geen keuze is. Het is een voorwaarde voor het functioneren van je hersenen. Je kunt die kraan niet op commando openzetten. Het gebeurt je, of het gebeurt niet.
Omgaan met je bedrading
Het besef dat dit chemisch is, kan bevrijdend werken. Je hoeft jezelf niet meer te straffen. Je kunt stoppen met jezelf lui te noemen. In plaats daarvan kun je zoeken naar manieren om je dopamine te managen. Medicatie kan hierbij een grote rol spelen. Veel ADHD-medicijnen zorgen ervoor dat de dopamine langer beschikbaar blijft. Het dicht de gaten in het emmertje. Voor veel mensen is dit een wereld van verschil. De drempel om te starten wordt lager. De ruis in het hoofd verdwijnt.
Maar ook zonder pillen kun je invloed uitoefenen. Sporten is een van de beste manieren om dopamine aan te maken. Een korte, intensieve workout kan je urenlang scherper maken. Ook helpt het om taken leuker te maken. Maak er een spelletje van. Zet een timer en race tegen de klok. Luister naar je favoriete muziek tijdens het schoonmaken. Muziek activeert direct de beloningscentra in je hersenen.
Acceptatie en mildheid
Het belangrijkste is misschien wel acceptatie. Je hebt een brein dat hunkert naar passie en uitdaging. Routine en saaiheid zijn je vijanden. Dat is geen fout, dat is een eigenschap. Probeer je leven zo in te richten dat het past bij jouw motor. Zoek werk waar je enthousiast van wordt. Omring je met mensen die je energie begrijpen. En als je weer eens verlamd op de bank zit? Wees dan mild. Het is gewoon je dopaminepeil dat even laag staat. Morgen is er weer een nieuwe kans.