Wanneer de diagnose ADHD valt binnen een gezin, roept dat vaak veel vragen op bij ouders. Men kijkt naar het drukke gedrag, de dromerigheid of de constante innerlijke chaos van het kind. Al snel gaan gedachten terug naar de eigen jeugd of die van familieleden. Kwam dit gedrag vroeger eigenlijk ook al niet een beetje voor bij opa of een oom? De vraag of ADHD erfelijk is, ligt dan ook direct op de lippen van velen. Wetenschappers hebben hier de afgelopen decennia gelukkig heel intensief en grondig onderzoek naar gedaan. Het antwoord uit de medische wereld is onomstotelijk en helder: ja, ADHD is zeer sterk erfelijk bepaald.
Om te begrijpen hoe groot die erfelijke factor is, kijken we naar de zogenaamde erfelijkheidsgraad. Wetenschappers schatten de erfelijkheidsgraad van ADHD in op maar liefst zeventig tot tachtig procent. Dit is een extreem hoog percentage binnen de psychologie en de psychiatrie. Ter vergelijking: dit betekent dat ADHD bijna net zo erfelijk is als de menselijke lichaamslengte. Het is dus absoluut geen kwestie van een verkeerde opvoeding of te veel suiker. De basis voor de structuur en werking van het brein wordt simpelweg grotendeels via het DNA doorgegeven.
Het onderzoek naar deze erfelijkheid is vooral gedaan door middel van grootschalige tweelingstudies. Hierbij keken onderzoekers naar eeneiige tweelingen die exact hetzelfde genetische materiaal met elkaar delen. Wanneer één kind van een eeneiige tweeling ADHD heeft, is de kans extreem groot dat het andere kind het ook heeft. Bij twee-eiige tweelingen, die genetisch gezien gewoon broers of zussen zijn, is die kans al een stuk kleiner. Dit soort statistische vergelijkingen bewijst hoe zwaar de genen wegen in dit biologische verhaal. Het is een blauwdruk die vanaf de geboorte al in de cellen aanwezig is.
Toch is er niet één specifiek ‘ADHD-gen’ aan te wijzen op de menselijke chromosomen. Het is een complex samenspel van tientallen verschillende kleine genetische variaties die samen het risico verhogen. Veel van deze genen zijn betrokken bij de aanmaak en transport van neurotransmitters in de hersenen. Zoals we in de eerdere blog zagen, speelt dopamine hierin een centrale, sturende rol. De genetische variaties zorgen ervoor dat het beloningssysteem in de hersenen net even anders reageert op prikkels. Dit verklaart direct waarom de kenmerken van ADHD zo herkenbaar van ouder op kind overgaan.
Betekent dit dat genen het hele verhaal vertellen en de toekomst volledig vaststaat? Zeker niet, want de overige twintig tot dertig procent wordt ingevuld door de omgeving. Genetische aanleg betekent dat je de kwetsbaarheid voor ADHD in je biologie meedraagt. De omgevingsfactoren bepalen vervolgens mede of en in welke mate die symptomen tot uiting komen. Denk hierbij aan factoren tijdens de zwangerschap, zoals vroeggeboorte of een te laag geboortegewicht. Ook stress of blootstelling aan alcohol en nicotine in de baarmoeder kunnen een biologische trigger zijn.
Voor ouders kan de wetenschap dat ADHD erfelijk is soms zorgen voor een schuldgevoel. Men heeft het idee dat ze hun kind hebben opgezadeld met een rugzak. Dit schuldgevoel is echter onterecht en biologisch gezien volkomen onnodig. Je kunt je eigen genetische materiaal immers niet bewust sturen of aanpassen voor de conceptie. Sterker nog, het herkennen van ADHD bij jezelf kan juist een enorme kracht zijn bij de opvoeding. Je begrijpt de innerlijke strijd van je kind vaak veel beter dan een buitenstaander dat kan.
Het inzien van de erfelijke factor helpt bovendien om het taboe rondom ADHD verder te doorbreken. Het haalt de beschuldigende vinger weg bij de ouders en hun opvoedstijl. Het is een biologische realiteit, net zoals het hebben van blauwe ogen of aanleg voor astma. Met deze kennis kunnen we gerichter kijken naar passende steun en vroege begeleiding. Hoe beter we de biologische oorsprong begrijpen, hoe milder en effectiever we kunnen reageren. Een chaotisch brein is simpelweg een prachtig familietrekje dat met de juiste sturing enorm kan bloeien.